Qanuni əsaslar və tənzimləmə çərçivəsi
Azərbaycanda qida məhsullarının dövriyyədən çıxarılması "Qida təhlükəsizliyi haqqında" Qanun və qida təhlükəsizliyi agentliyinin müvafiq normativ aktları ilə tənzimlənir. Müəssisələr tərəfindən istehsal olunan, idxal edilən və ya satışa təqdim olunan qida məhsullarının təhlükəli olduğu aşkar edildikdə, həmin məhsulların dövriyyədən çıxarılması qanunvericiliklə məcburi tələb olunur.
ASR Group olaraq tövsiyə edirik ki, müəssisələr dövriyyədən çıxarma prosedurlarını əvvəlcədən hazırlasınlar və bu prosesləri qida təhlükəsizliyi idarəetmə sisteminin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etsinlər. Bu, həm hüquqi riskləri azaldacaq, həm də istehlakçıların sağlamlığını qoruyacaq.
Əsas qanuni əsaslar aşağıdakılardır: "Qida təhlükəsizliyi haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 22-ci maddəsi qida məhsullarının dövriyyədən çıxarılması şərtlərini müəyyən edir. Qida təhlükəsizliyi agentliyinin 2023-cü il tarixli qərarı ilə təsdiqlənmiş "Qida məhsullarının dövriyyədən çıxarılması Qaydaları" prosedur tələblərini əks etdirir. Cinayət Məcəlləsinin 201.1-ci maddəsi təhlükəli qida məhsullarının dövriyyəsini cinayət məsuliyyəti ilə əlaqələndirir.
Dövriyyədən çıxarma qərarı aşağıdakı hallarda verilə bilər: mikrobioloji çirklənmə aşkar edildikdə, kimyəvi maddələrin normadan artıq miqdarda olması təsdiqləndikdə, etiketləmə qaydalarının kobud şəkildə pozulduğu hallarda, saxlama şəraitinin pozulması nəticəsində keyfiyyətin dəyişməsi müəyyən edildikdə və istehsal tarixinin saxtalaşdırılması faktları aşkar edildikdə.
Qida təhlükəsizliyi ilə koordinasiya prosedurları
Dövriyyədən çıxarma prosesində qida təhlükəsizliyi agentliyi ilə koordinasiya ən həssas mərhələdir. Müəssisə öz təşəbbüsü ilə və ya agentliyin tələbi ilə məhsulu dövriyyədən çıxararkən müəyyən prosedurlara riayət etməlidir. Prosedurun düzgün icrası həm hüquqi, həm də reputasiya risklərinin idarə edilməsi üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
- Müraciət və bildiriş: Dövriyyədən çıxarma qərarı verildikdən sonra 24 saat ərzində qida təhlükəsizliyi agentliyinə yazılı müraciət təqdim edilməlidir. Müraciətdə məhsulun adı, partiya nömrəsi, istehsal tarixi, dövriyyədən çıxarma səbəbi və miqdarı göstərilməlidir.
- Sənəd təqdimatı: Məhsulun texniki sənədləri, laboratoriya nəticələri, istehsal qeydləri və distribusiya siyahısı təqdim edilməlidir. Xarici istehsal olan məhsullar üçün idxal sənədləri də əlavə olunur.
- Agentlik yoxlaması: Agentlik mütəxəssisləri tərəfindən məhsulun saxlanma yeri yoxlanılır, nümunələr götürülür və laboratoriya təhlili aparılır. Bu proses 3-5 iş günü çəkə bilər.
- Qərarın qəbulu: Agentlik müsbət rəy verdikdən sonra məhsulun məhv edilməsi və ya təkrar emalə göndərilməsi qərarı verilir. Qərar yazılı formada təsdiqlənir.
Müəssisənin öz təşəbbüsü ilə dövriyyədən çıxarma hallarında qida təhlükəsizliyi agentliyinə məlumat vermək tələbi daha yumşaq ola bilər, lakin bu, tam məsuliyyətdən azad etmir. Hər bir halda sənədləşdirmə və izlənilə bilənlik tələblərinə riayət olunmalıdır.
İstehlakçıların xəbərdar edilməsi və ictimai kommunikasiya
Dövriyyədən çıxarılan məhsullar barədə istehlakçıların vaxtında və düzgün xəbərdar edilməsi həm qanuni tələb, həm də korporativ etika məsələsidir. Yanlış və ya gecikmiş məlumatlandırma ciddi reputasiya itkisinə və hüquqi məsuliyyətə səbəb ola bilər.
Xəbərdarlıq üsulları aşağıdakıları əhatə edir: KİV-də elanların dərc edilməsi (qəzetlər, onlayn media), sosial media platformalarında rəsmi açıqlamaların yayımlanması, distribütor və satış nöqtələrinə yazılı bildirişlərin göndərilməsi, məhsulun rəsmi veb-saytında xəbərdarlıq bölməsinin yaradılması və poçt, SMS və ya mobil tətbiq vasitəsilə birbaşa xəbərdarlıq.
Xəbərdarlıq mətbində aşağıdakı məlumatlar mütləq şəkildə göstərilməlidir: məhsulun tam adı və markası, istehsal tarixi və partiya nömrəsi, dövriyyədən çıxarma səbəbi, istehlakçıların atmalı olduğu addımlar (məhsulu istifadə etməmək, satın aldığı yerdə qaytarmaq), əlaqə telefonu və e-poçt ünvanı.
Beynəlxalq təcrübədə "voluntary recall" (könüllü geri çağırma) yanaşması geniş yayılmışdır. Bu yanaşma müəssisəyə problemi özü aşkarlayıb, agentlikdən əvvəl ictimaiyyətə məlumat vermək imkanı yaradır. Bu, müəssisənin etibarlılığını artırır və hüquqi riskləri azaldır.
Sənədləşdirmə və izlənilə bilənlik
Dövriyyədən çıxarma prosesinin hər bir mərhələsinin sənədləşdirilməsi gələcəkdə hüquqi mübahisələrdə müdafiə vasitəsi ola bilər. Tam və düzgün sənədləşdirmə həm agentlik yoxlamalarında, həm də məhkəmə proseslərində mühüm rol oynayır.
Sənədləşdirmə tələbləri aşağıdakıları əhatə edir: Dövriyyədən çıxarma əmri və qərarı (daxili sənəd), qida təhlükəsizliyi agentliyinə müraciət ərizəsi və cavab məktubu, laboratoriya təhlil protokolları, distribusiya şəbəkəsinə göndərilmiş bildirişlər və qəbzlər, istehlakçılara yayımlanmış xəbərdarlıq nümunələri, məhsulun məhv edilməsi və ya emalə göndərilməsi aktı və foto və video çəkilişlər (məhsulun saxlanma yeri, məhv edilməsi prosesi).
- İzlənilə bilənlik: Məhsulun istehsaldan istehlakçıya qədər olan yolunun tam sənədləşdirilməsi tələb olunur. Bu, partiya nömrələri, tarixlər, müqavilələr və qəbzlər vasitəsilə təmin edilir.
- Elektron sistemlər: Agentliyin elektron xidmətlər portalı vasitəsilə müraciətlərin aparılması prosedurları daha sürətli və şəffaf həyata keçirilir.
- Arxivləşdirmə: Bütün sənədlər minimum 3 il müddətində saxlanmalıdır. Bu müddət qanunvericiliklə müəyyən edilmişdir və pozulması inzibati məsuliyyət yaradır.
İzlənilə bilənlik sistemi həmçinin könüllü geri çağırma hallarında müəssisəyə yardım edir. Məhsulun hansı satış nöqtələrinə, hansı tarixdə və hansı miqdarda göndərildiyinin dəqiq bilinməsi prosesin sürətini artırır.
Praktiki addımlar və ASR Group tövsiyələri
Dövriyyədən çıxarma prosesini effektiv idarə etmək üçün ASR Group olaraq müəssisələrə aşağıdakı addımlarla fəaliyyət planı təklif edirik:
Mərhələ 1 - Riskin aşkarlanması və qiymətləndirilməsi: Daxili monitorinq və laboratoriya nəticələrinin daimi təhlili. Şikayətlərin və sosial media monitorinqinin aparılması. Təchizatçılardan gələn xəbərdarlıqların izlənilməsi. Riskin ciddiliyini qiymətləndirmək üçün multi-kriteriya analizi aparılması.
Mərhələ 2 - Qərar qəbuletmə komitəsinin yaradılması: Qida təhlükəsizliyi meneceri, hüquqşünas, ictimaiyyətlə əlaqələr mütəxəssisi və rəhbərliyin təmsilçisindən ibarət komitə yaradılmalıdır. Komitə 2 saat ərzində qərar qəbul etməlidir.
Vaxt tələbləri: Risk aşkar edildikdən sonra 24 saat ərzində qida təhlükəsizliyi agentliyinə məlumat verilməlidir. İstehlakçıların xəbərdar edilməsi 48 saat ərzində başa çatdırılmalıdır. Məhsulun toplanması prosesi 72 saat ərzində başlamalıdır.
Mərhələ 3 - İcra və monitorinq: Distribütorlar və satış nöqtələri ilə əlaqə saxlanılması. Məhsulun fiziki toplanması və təcrid edilməsi. Agentlik ilə birgə məhv edilmə və ya emal prosesinin həyata keçirilməsi. Prosesin sonunda hesabatın hazırlanması və rəhbərliyə təqdim edilməsi.
Mərhələ 4 - Təkmilləşdirmə: Səbəb-kəsil analizi (root cause analysis) aparılması. Korrektiv tədbirlərin planlaşdırılması və tətbiqi. Daxili təlimlərin keçirilməsi. Prosedurların yenidən nəzərdən keçirilməsi və təkmilləşdirilməsi.
ASR Group olaraq məqsədimiz Azərbaycanın qida sənayesinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşmasına dəstək olmaq və qida təhlükəsizliyi idarəetmə sistemlərinin effektiv tətbiqi üçün peşəkar konsaltinq xidmətləri göstərməkdir.